,,Ciało mamy zwierzęce, lecz aspiracje boskie. Hormony nasze produkują enzymy głodów nie do zaspokojenia, marzeń nie do zrealizowania, tęsknot nie do zagłuszenia.” Tadeusz Konwicki, ,,Mała Apokalipsa”
,,– Jakież to przygnębiające, jakież to obelżywe, że wszystko się sprowadza do tych kilku pytań z monologu Hamleta. Minęły wieki, upadły cywilizacje, odeszło w nicość tyle pokoleń, a nic się nie zmieniło, a tak mało się zmieniło i nam ta przeklęta opatrzność odbiera złudną satysfakcję pierwszeństwa, pozbawia autorstwa, czyni nas wiecznymi plagiatorami.” (Narrator-bohater)
,,Pan reprezentuje szlachetną bierność, ja trywialny czyn.” (Narrator-bohater)
Na podstawie poniższego fragmentu oraz treści całego utworu wskaż cechy, które łączą bohatera-narratora z bohaterami romantycznymi i cechy, które wykluczają go z tego grona.
Rozmowa z Cabanem w restauracji „Paradyż” (dla przejrzystości słowa Cabana pisane kursywą) – Wie pan, ja przywykłem do innej konspiracji. – No, do jakiej? – Takiej, co się nizała przez powstania, Organizację Bojową PPS, aż do AK. Wy zaczęliście od innego pieca. – Co to znaczy? – Was stworzył ten reżym. Jesteście wydzieliną tego systemu, żebrem z ciała tej tyranii. Wy jesteście z „Biesów” Dostojewskiego, a nie z opowiadań Żeromskiego czy Struga. Wreszcie zwrócił się w moją stronę. Zobaczyłem twarz nie tak znowu prostacką i anonimową. W jego oczach, rzeczywiście dość bladych, pojawiły się błyski prawie uśmiechu. – No to co pan radzi? – spytał. – Nie wiem, co radzić. To nie moja sprawa. Jestem sam, poza układami. I tak chcę dotrwać do ostatniej mojej chwili. Jeśli żąda pan rady, to mogę podsunąć jedną. Bądźcie podobni do dawnych konspiratorów. Podświadomość społeczna pamięta te archetypy. One są własnością ogólnej pamięci. One tylko będą skuteczne. – Proszę, niech pan sprecyzuje taki archetyp. – Po pierwsze, dobrowolność. Wy lubicie szantaż, paskudny, duszny szantaż moralny. Po drugie, bezinteresowność. Wy lubicie natychmiastowe nagrody, wy jesteście rzeczowi. Po trzecie, zgoda na przegraną. Wy nie lubicie przegrywać. Nie lubicie za wszelką cenę. Jesteście płodem swego czasu. Jesteście nieładni jak czas, który wydał was na świat. – Plącze się trochę rozsądku w tym, co pan mówi. Chyba jesteśmy tacy, jak nasz czas. A jacy inni moglibyśmy być? Jak moglibyśmy przeskoczyć uwarunkowania czasu, mentalności społecznej, układów politycznych, osobliwości fazy procesu historycznego, napięć albo rozluźnień moralnych chwil czy epoki? Jakżeż możemy być dziewiętnastowieczni, jeśli zamykamy wiek dwudziesty? W jaki sposób mamy być antykapitalistyczni, jeśli jesteśmy antykomunistyczni? Pan jest romantyk czy dureń? – Mówi pan roztropnym językiem marksisty. Pan nie dostrzega imponderabiliów moralno-ideowych, które decydowały o losie tego narodu. Jesteście tylko gabinetem cieni tej ekipy. – No to nie warto, żeby pan się fatygował. Słyszałem, że w ogóle pan grymasi, rezonuje. Takich nam teraz nie trzeba. Może kiedyś, jak będzie dobrze, wtedy podywagujemy. Teraz nie ma czasu. Teraz wielu ludzi i wiele narodów wkładają do grobu. To ostatni dzwonek. Sygnaturka na Anioł Pański. Jest pan zwolniony ze słowa. Nie potrzebujemy pana. Może pan wracać do domu. Wstałem od stołu, ale nie odchodziłem. – A cóż ty, zażywny szefie opozycji, możesz o mnie dekretować? A któż ci sprezentował moje życie do manipulacji? Idę wolno i z mozołem na stos, bo tak się idzie po człowieczemu. A dlaczegóż to mój instynkt moralny jest słabszy od twojego czy waszego? A kto to powiedział, że moja śmierć musi zyskać twoją aprobatę?
Na podstawie powyższego fragmentu oraz treści całego utworu wskaż cechy, które łączą bohatera-narratora z bohaterami romantycznymi i cechy, które wykluczają go z tego grona.
Huczało wokół jak w dolinie Jozafata w przedwieczerz dnia ostatecznego. Wszystkie głosy zlewały się w jeden przejmujący żałosny jęk. Z góry, jakby z czyśćca, obserwowały nas twarze złych aniołów. Ale to byli tylko gorsi goście z prowincji, ci, którym się udało wyrobić paszporty na wyjazd do stolicy w dniu największego święta stulecia. (Narrator)
Rozmowa z Kobiałką (czas w utworze literackim) – Czy pan nie wie, jaka jest dziś prawdziwa data? – skorzystałem z okazji. Pokazał kciukiem sąsiednią ścianę. – Oni tylko wiedzą. Bezpieczeństwo. Też chyba nie. Sam minister, albo ścisłe kolegium. Importowany kalendarz wisi w sejfie wielkim jak prawdziwy pokój. Codziennie minister z zachowaniem ceremoniału wchodzi tam w ścisłej tajemnicy i zdziera kartkę, którą automat spala na popiół. Nikt nie zna daty, bo przez lata a to prześcigano terminy, a to zawalano. Raz goniono, goniono Zachód i przeganiano, w innym momencie goniono i pozostano w tyle. Każda gałąź przemysłu, każda instytucja, każdy PGR mieli swój kalendarz i się z nim zmagali. Pięć miesięcy do przodu, później dwanaście do tyłu. 1974 w 1972, potem 1977 w 1979. I się wszystko pokićkało. Nikt nic nie wie. Po słońcu, panie sąsiedzie, jakoś jedziemy. Ale burdel szalony. – Można na Zachodzie sprawdzać. Dawno nie słuchałem radia wolnego. – Chacha – zaśmiał się Kobiałka i okropnie w tym momencie zakrztusił. – Oni podjęli wyzwanie. Zaczęli to uciekać przed naszym pościgiem, to zwalniać, kiedy my popuszczaliśmy. Oni też skołowani. Też jadą w kompletnym rozkroku. – Skąd wobec tego kalendarz w ministerstwie bezpieczeństwa? Kobiałka rozłożył bezradnie ręce. – A tego to i ja nie wiem.(…) To wszystko się jeszcze trzyma – próbował racjonalizować swój wewnętrzny chaos nieszczęśliwy Kobiałka – to wszystko się trzyma na sznureczku, na szpagacie krajowej produkcji, na pajęczej nitce nadziei. Zdemoralizowaliśmy kapitalizm. Doszczętnie i absolutnie. Strasznym przykładem. Tak pozwiązywaliśmy ich umowami gospodarczymi, naukowymi, kulturalnymi, sportowymi i jakimi pan chce, tak ich pozwiązywaliśmy jak drutem kolczastym i dawaj nawalać terminy, fałszować jakość, niedopłacać w gotówce, okłamywać i zalewać wódką, że po jakimś czasie i u nich wyszczerzył raptem zęby nasz własny, przez nas wynaleziony i wychuchany, nasz totalny socjalistyczny bardak. A niech pan zwróci uwagę, drogi sąsiedzie, że przez pewien czas puszczano od nas ludzi za granicę. Co oni tam robili? Psuli automaty telefoniczne, jeździli na gapę metrem, włazili wszędzie bez ogonka, kradli sztućce w restauracjach, nie płacili rachunków hotelowych, upijali tubylców, zanieczyszczali toalety publiczne i gdzie tylko mogli, nadużywali tubylcze niewiasty.
Mój rachunek sumienia. Mój akt skruchy. Żal za grzechy. Moja biografia w kolorze przeciętności. Najpierw tej przeciętności nienawidziłem, pogardzałem nią, a na koniec w niej się zadomowiłem. Wielkość w przeciętności. Przeciętność jako najwyższa forma arystokratyzmu. Przeciętność jako asceza, jako dumne osamotnienie w pospolitości, szary habit pysznego mnicha. Przeciętność ostatnim stadium wywyższenia. Czy przeciętność jest bezgrzeszna i niewinna? Moja epoka grzeszności to kilkanaście lat pędzonych gwałtownie przez rozbuchaną biologię.
Może grzechem pierworodnym jest ten kwas rybonukleinowy, co go przejąłem nie wiadomo po kim?
Droga mleczna z okruchów naszego istnienia. Wielki szum ludzkiej egzystencji. (Narrator)
„Ale cośmy zobaczyli, tośmy zobaczyli. Nikt nam tego nie odbierze. Pan wie, że podobno koniec świata bliski. Dlaczego wszystko się wali? I Wschód, i Zachód. Początek końca świata. Ale ten koniec może trwać długo. Całe wieki” – Małgorzata (reżyserka)
Więc odsłoniło się znowu niebo, tak niewinne i czyste jak kiedyś, kiedy było naprawdę niewinne i czyste. Dziś to niebo zasmrodziły rakiety, zdeptali skwapliwi filozofowie w poszukiwaniu prawdy, której, być może, nie ma. Ale teraz, na ten jedyny przedwieczerz, niebo wystroiło się, uszminkowało, przyrumieniło i wyglądało jak młode.
Nie, Nadzieżdo, ja reżyseruję swoje ostatnie opowiadanie. Ze względów kompozycyjnych i nastrojowych lepiej będzie, jeśli zostaniesz, tęskniąc za mną do końca życia.
[Tadzio przyznaje, że tworzy teksty na zamówienie Partii. Bohater dopytuje o szczegóły]: – Co to za wiersze? – spytałem i złapałem znowu kołnierz ohydnej, przepoconej koszuli. – Satyryczne. Na różnych opozycjonistów, kontestatorów, w ogóle wrogów. – A dowcipy? – Dowcipy to na ludzi z rządu. Dwa rodzaje anegdot. Jedne sondażowe, żeby sprawdzić, jak tłum reaguje, a drugie przeciwko działaczom, którzy wylatują z obiegu. – Potworze. Zawołam jednak ludzi, żeby cię zlinczowali.
Zadanie: Do jakiego innego tekstu nawiązuje poniższy fragment? Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę między zacytowaną sceną a wymienionym utworem.
–Bardzo mi przyjemnie – rzekł skrzywiony Niemiec. – Jestem kierownikiem delegacji na pertraktacje z rządem polskim w sprawie kupna województwa zielonogórskiego. Dawniej Grünberg. Coraz więcej par pomykało w złotym mroku, wykonując trudne figury klasycznego tanga. Za oknami przesłoniętymi kotarą ze złotogłowiu grzmiała ostatnia tegoroczna burza. – A to pan? – zza pobliskiego stołu podniósł się Edek Szmidt. – Co za zrządzenie losu. Spomiędzy tańczących par wyłonił się pułkownik kuchmistrz, komendant ewakuacji. Szedł ponuro w naszą stronę z rozpiętymi spodniami i rozchełstanym fartuchem. – Co tu się dzieje? – spytał groźnie. – Gdzie Gośka? Który mi wyjął dziewczynę? Czy to ten picuś w binoklach? – To jest towarzysz Niemiec. A wy stańcie na baczność. Jestem członkiem komisji rewizyjnej. – Ja was wszystkich pogonię. Rozbisurmaniliście się, rozwydrzyli, tylko żłopać darmową wódę i wykradać salceson. Tańczyć mi tu zaraz! Bierz Niemca pod pachy i halsuj, bo makówę rozwalę – i [kuchmistrz] wyciągnął nagle zza koszuli wielki, wyłysiały nagan, jakąś pewnie drogą pamiątkę z dawnych czasów. Pchnął brutalnie Edwarda i ten posłusznie objął wpół doktora Gonsiorka. Zaczęli podrygiwać w miejscu, bo melodia tanga była jednak chwytliwa.
Do jakiego innego tekstu nawiązuje powyższy fragment? Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę między zacytowaną sceną a sceną kończącą wskazany utwór.
Olga Tokarczuk, „Profesor Andrews w Warszawie”, z tomu „Gra na wielu bębenkach”
Jak właściwie się żyło w latach 80′ w PRL? Lekcja ZPE (wstęp o stanie wojennym, potem 2 filmy o przyczynach i o tym, jak się żyło) – Stan wojenny str. 332-333.
klucz interpretacyjny – element, który naprowadza odbiorców na sposób rozumienia utworu. ,,Od razu zobaczył swoją Beatrycze – stała przy wyjściu, trzymając przed sobą kartkę z jego nazwiskiem i imieniem.” – zinterpretuj podróż prof. Andrewsa, korzystając z klucza, podsuniętego przez takie nazwanie Gosi.
„Ojczyzna moja wolna, wolna… Więc zrzucam z ramion płaszcz Konrada.” /Słonimski/ „A wiosną – niechaj wiosnę, nie Polskę zobaczę!” /Lechoń/ – Skamandryci wobec przeszłości i niepodległości. w podręczniku s. 34-43
Julian Tuwim ,,Do krytyków” (s. 41) A w maju Zwykłem jeździć, szanowni panowie, Na przedniej platformie tramwaju! Miasto na wskroś mnie przeszywa! Co się tam dzieje w mej głowie: Pędy, zapędy, ognie, ogniwa, Wesoło w czubie i w piętach, A najweselej na skrętach! Na skrętach – koliście Zagarniam zachwytem ramienia, A drzewa w porywie natchnienia Szaleją wiosenną wonią, Z radości pęka pąkowie, Ulice na alarm dzwonią, Maju, maju! – – Tak to jadę na przedniej platformie tramwaju Wielce szanowni panowie! źródło: https://poezja.org/wz/Julian_Tuwim/22593/Do_krytykow
leksyka – nauka o słowach i ich znaczeniu („odpowiednie dać rzeczy – słowo”) fleksja – nauka o odmianie słów (jak brzmi słowo w danym przypadku) składnia – nauka o budowie zdań (zachowanie podmiotu, jakie słowa łączą się z jakimi przypadkami) *fonetyka – nauka o brzmieniu wyrazów
Zadanie: przepisz wszystkie zdania (CAŁE ZDANIA – jeśli tworzysz zdania na 8 linijek, to Twój błąd), w których wystąpiły błędy językowe w wersji poprawnej, bez błędów (uwaga: nie zawsze liczba błędów językowych = liczba zdań, czasem w jednym zdaniu jest kilka błędów, wtedy poprawiasz wszystkie na raz). Zadanie dla osób, które nie pisały: Napisz w formie jednostronicowej pracy (ok 150 słów), jaką rolę odgrywa tradycja i obyczajowość w życiu społeczeństwa na przykładzie ,,Chłopów” (wstęp, rozwinięcie, zakończenie). Zadbaj o szczegóły z treści utworu. Termin: 8.12.2025.
Centralnym tematem Tanga jest konflikt pokoleń występujący w rodzinie Stomila i Eleonory. Rodzina jest tu jednak równocześnie miniaturą społeczeństwa. Dzięki ujęciu tej opowieści w ramy dramatu rodzinnego, a także zepchnięciu warstwy zdarzeń społeczno-politycznych na dalekie tło, diagnoza Mrożka nabiera uniwersalnego charakteru. Zawsze można bowiem dostrzec jakiegoś Artura, który wie „lepiej”, jak powinien być urządzony świat i jakiegoś Edka, który tylko czeka na swoją okazję.
„Skąd wynikło światowe powodzenie Tanga? Podejmuje ono kwestię niemalże… planetarną: kryzys i prawdopodobny kres cywilizacji prącej zabobonnie naprzód. Opiera się o model wychowawczy, z którym kłopot miały chyba wszystkie rozwinięte społeczeństwa. Pozwala tym samym na dobranie najrozmaitszych kostiumów obyczajowych, równie dobrze serbskich, co irlandzkich. Zachowuje wreszcie wykładnię tak chwiejną, że można ją zwrócić przeciw wszelkim nihilizmom i totalitaryzmom, niby to prawym i rzekomo lewym…” /Jan Błoński [w:] Dialog 1980, nr 8/
Bunt przeciwko porządkowi społecznemu. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Konflikt pokoleń. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie? Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Prezentacja scalająca wszystkie zagadnienia – do samodzielnej pracy (społeczeństwo i rodzina: slajd 13 i następne) Grecka tragedia – prezentacja Chłopi – Boryna – scena śmierci: tekst, audiobook (13 lub 6 ostatnich minut ostatniego rozdziału Wiosny) Porównaj obraz śmierci Kuby i Boryny – przypomnij szczegóły, czas, okoliczności i nazwij rodzaj obrazowania. Wspólnie: wnioski.
Korespondencja sztuk – wer.1.: Wybierz obraz, który najlepiej pasuje jako ilustracja śmierci Boryny – zapisz, który to i uzasadnij, odwołując się do obu utworów (opis z powieści i obraz); wer.2.: Czy wskazany obraz jest adekwatną ilustracją sceny śmierci Boryny? Uzasadnij, odwołując się do obu utworów (opis z powieści i obraz).
Leon Wyczółkowski, ,,Siewca” 1896Jean-François Millet, ,,Siewca” 1850,,Siewca” – oryginał Milleta (z lewej) i kopia van Gogha (z prawej). Rysunek piórem, z białym i zielonym lawowaniem, 48 x 36,5 cm, Rijksmuseum w AmsterdamieVincent van Gogh, ,,Siewca” 1888Vincent van Gogh, ,,Siewca” 1888Vincent van Gogh, ,,Siewca III” 1889The Britsh Museum, Londyn, styczeń 2025
„Widocznie Reymont pragnął w postaci Boryny wykreować chłopa nowego typu: wolnego, wyzbytego kompleksów. Dlatego raz po raz podkreśla on, że Maciej Boryna „na odwiecznych kmiecych rolach siedział, z dziada pradziada we wsi był”(…). To w całej pełni spadkobierca odwiecznej, piastowskiej tradycji. Ale to zarazem człowiek nowy.” (Ziejka, XLVIII )
Matura ustna – pytanie niejawne
W jaki sposób w tekstach kultury ukazywani są gospodarze? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego utworu literackiego: Józef Chełmoński, Bociany