Motywy, które trzeba znać i móc omówić na przykładzie wybranych utworów średniowiecznych: deesis, (doloryzm), ars moriendi, memento mori, danse macabre, pantokrator, psychomachia.
Gatunki literackie, które trzeba znać i potrafić podać cechy i przykłady: pieśń, (lament=plankt), apokryf, legenda, epos rycerski, chansons de geste, gesta, kronika, panegiryk, poemat epicki, literatura hagiograficzna, literatura historiograficzna, literatura parenetyczna.
Inne hasła związane z epoką, bez których się nie obejdzie: dualizm, uniwersalizm, teocentryzm, łacina, scholastyka, styl gotycki, styl romański.
Pojęcia związane z rozwojem języka polskiego: archaizmy, (przegłos polski, palatalizacja, wokalizacja, zanik: jerów, iloczasu, liczby podwójnej, odmiany prostej przymiotnika, czasu zaprzeszłego).
Poprawa: Aby poprawić swoją znajomość średniowiecza (a co za tym idzie – widoczną w dzienniku ocenę tejże), wróć do podręcznika, przeczytaj teksty, których dotyczą zadania i wykonaj w zeszycie (pismo odręczne, notatka pełnymi zdaniami lub z przepisanymi poleceniami!) zadania. Wykonaj tyle punktów (w każdym punkcie jest parę zadań), o ile chcesz poprawić ocenę. Przedstaw je świeżo po wykonaniu, bądź gotowa/gotów odpowiedzieć z tego, co wykonasz:
Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią: s.250, z.5, 9; s.251 z.1;
Wzorce osobowe: s.257, z.6; s.259, z.1, (lub obejrzyj wskazany film i: s.267, z.9); s.275, z.1; s.284, z.7;
Ars bene moriendi: s. 291, z.2;
Matka Boga: s.299, z.7 i 9; s.305, z.1 i 4;
Różne obrazy śmierci: cała strona 252 lub 253, z.1, 3, 5.
Czy „Lalka” realizuje postulat realizmu? Jak? Do jakich innych postulatów pozytywistycznych się odnosi? – uzasadnij.
Praca w grupach: (slajd 10) na podstawie podanych + wybranych przez Was fragmentów przedstaw obraz podanej grupy społecznej w powieści.
„Zatrzymał się w połowie drogi i patrzył na ciągnącą się u jego stóp dzielnicę między Nowym Zjazdem i Tamką. Uderzyło go podobieństwo do drabiny, której jeden bok stanowi ulica Dobra, drugi – linia od Garbarskiej do Topieli, a kilkanaście uliczek poprzecznych formują jakby szczeble. „Nigdzie nie wejdziemy po tej leżącej drabinie – myślał. – To chory kąt, dziki kąt”. I rozważał pełen goryczy, że ten płat ziemi nadrzecznej, zasypany śmieciem z całego miasta, nie urodzi nic nad parterowe i jednopiętrowe domki barwy czekoladowej i jasnożółtej, ciemnozielonej i pomarańczowej. Nic, oprócz białych i czarnych parkanów, otaczających puste place, skąd gdzieniegdzie wyskakuje kilku- piętrowa kamienica jak sosna, która ocalała z wyciętego lasu, przestraszona własną samotnością. „Nic, nic!…” – powtarzał, tułając się po uliczkach, gdzie widać było rudery zapadnięte niżej bruku, z dachami porosłymi mchem, lokale z okiennicami dniem i nocą zamkniętymi na sztaby, drzwi zabite gwoździami, naprzód i w tył powychylane ściany, okna łatane papierem albo zatkane łachmanem. Szedł, przez brudne szyby zaglądał do mieszkań i nasycał się widokiem szaf bez drzwi, krzeseł na trzech nogach, kanap z wydartym siedzeniem, zegarów o jednej wskazówce z porozbijanymi cyferblatami. Szedł i cicho śmiał się na widok wyrobników wiecznie czekających na robotę, rzemieślników, którzy trudnią się tylko łataniem starej odzieży, przekupek, których całym majątkiem jest kosz zeschłych ciastek – na widok obdartych mężczyzn, mizernych dzieci i kobiet niezwykle brudnych. „Oto miniatura kraju – myślał – w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty. Praca odejmuje sobie od ust, ażeby karmić niedołęgów; miłosierdzie hoduje bezczelnych próżniaków, a ubóstwo niemogące zdobyć się na sprzęty otacza się wiecznie głodnymi dziećmi, których największą zaletą jest wczesna śmierć.”
t. 1, rozdz. 8.
„Autor Lalki – jak wszyscy wybitni realiści dziewiętnastowieczni – osadza swych bohaterów w historii, toteż nie może lekceważyć uwarunkowań materialnych i podstaw obyczajowo-społecznych ich bytu. Nie chodzi mu oczywiście, by poetykę powieści nasycić „poetyką księgowości”, nie wątpi jednak, że obowiązkiem powieściopisarza jest informować czytelnika, kto z czego żyje, szczególnie jeśli tworzy powieść mieszczańską i na dodatek kupiecką (tak nieraz nazywano Lalkę). […] Dodajmy, że informacje powieściowe Prusa-beletrysty odzwierciedlają rzeczywisty stan cen, płac i nawyków pieniężnych pod zaborem rosyjskim w opisywanych przezeń latach, toteż odbiorcom Lalki w jej czasie macierzystym pewne stwierdzenia mówiły więcej o konkretach codzienności, niż mówią jej czytelnikom na początku XXI stulecia. Jeśli Wokulski na przykład woźnicy Wysockiemu proponuje zarobek 3 rubli dziennie, to czytelnik „Kuriera Codziennego” orientował się, że Wysocki otrzymał bardzo korzystną propozycję, bo zarobki w tej grupie robotników transportowych wynosiły od 2 do 2,5 rubla. Jeśli łajdak Maruszewicz zgłasza się do Wokulskiego z życzeniem objęcia stanowiska z pensją co najmniej 1 tysiąca, a najchętniej 2 tysięcy, rubli rocznie, to współcześni Prusa zdawali sobie sprawę z groteskowego charakteru tego życzenia, bo wiedzieli, że płace rzędu 2 tysięcy rubli zdarzały się na posadach wyższych urzędników magistrackich lub na dyrekcyjnych fotelach przedsiębiorców. […] Z żarliwością i nieustępliwością dowodził Prus w swoich pracach teoretycznych i w felietonistyce, że w naszym życiu zbiorowym już dawno zostały naruszone reguły zdrowego rozwoju: że za wiele tu celebry przy symbolach i zainteresowania rozrywką, a za mało troski o materialne i duchowe potrzeby społeczeństwa. Krzątamy się przy budowie kosztownych pomników Mickiewicza, a nie potrafimy się zdobyć na tanie edycje jego dzieł. Otaczamy kultem tancerki, śpiewaków i wodzirejów salonowych – nie potrafimy docenić inżynierów. Obnosimy się przed światem z naszymi niedolami i cierpieniami – nie staramy się o użyteczność dla świata. […] W Lalce Prus ostrzegał przed lekceważeniem ekonomicznych praw życia społecznego. […] uważał pieniądze za warunek kardynalny organizacji społeczeństwa i za środek znakomity funkcjonowania jego gospodarki. „ Józef Bachórz, Spotkania z „Lalką”, Gdańsk 2010, s. 88–97.
„Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją” – podróż przez zaświaty: „Boska komedia” Dante Aligieri – scena w lesie; erynie; tłum;
Pełen tekst utworu: Wolne lektury: Boska komedia (obowiązkowe fragmenty z Piekła: pieśń pierwsza – początek i spotkanie z Wergiliuszem, pieśń trzecia 1-12, pieśń piąta, pieśń trzynasta).
Zadanie dodatkowe: analiza pieśni piątej (Jaki typ grzeszników znalazł się w drugim kręgu piekielnym? Poszukaj w dostępnych źródłach, jak karano cudzołożników. Jaką karę przewidział dla nich Dante? Co zdaniem Franczeski jest najgorszą karą? Czy Twoim zdaniem taki czyn zasługuje na taką karę? Odpowiedź uzasadnij!) – zapraszam do przesyłania zadania na ocenę na adres e-mail.
Styl narracji: 1. Odnajdź w ostatnim akapicie na str. 83. po przykładzie każdego z poniższych środków stylistycznych i wskaż jego funkcję. enumeracja, epitet, animizacja, paralelizm składniowy, porównanie, kontrast. Wskaż fragment noweli, z którym można zestawić ten akapit na zasadzie kontrastu. O czym świadczy ten kontrast?
pastisz- Uzdański, „Nowe wiersze znanych poetów”
Ćwiczenia ze stylizacji (stylizacja biblijna) 10′ (po 2,5′ na zadanie):
We fragmencie Biblii odnajdź 6 cech stylu biblijnego – wypisz i podaj przykład: 1. rozpoczynanie zdań spójnikami, 2, 3….
Dopisz punkt 7.: przywoływanie fraz (określeń, zdań) z Biblii i 8.: wykorzystanie motywów/symboli/legorii z Biblii.
Odnajdź wszystkie te 8 elementów stylu biblijnego w tekście Mickiewiza, zacytuj odpowiednie przykłady.
Wyciagnij wniosek dotyczący funkcji uzycia tej stylizacji: Adam Mickiewicz w „Księgach narodu polskiego…” użył stylizacji biblijnej, aby…
Ćwiczenie z rozpoznawania styliacji: 1/70 a,b,c 7′:
Sapkowski, „Narrenturm”
Tischner, „Historia filozofii po góralsku”
Białoszewski, „Pamiętnik z powstania warszawskiego”
Słowniczek z lekcji: *kwiatki (florilegium), *hymn, *legenda, *stygmaty, *franciszkanizm, *ekologia. Cele: znasz wybrane legendy o świętym Franciszku, potrafisz wyjaśnić pojęcie franciszkanizm.
św Franciszek wg Wyspiańskiego – znajdź symbole, które jesteś w stanie odczytać w kontekście postawy św. Franciszka inna prezentacja (sama postawa w 4 slajdach) Zadanie maturalne: Wyjaśnij, dlaczego Święty Franciszek jest dziś patronem ekologów. W odpowiedzi odwołaj się do reprodukcji (podr, s. 296) i znanych ci fragmentów Kwiatków św. Franciszka.
Spór pozytywistów z romantykami: Aleksandra Świętochowskiego artykuł pt. My i Wy.
Propagowanie pracy u podstaw, pracy organicznej, utylitaryzmu: Piotr Chmielowski, Utylitaryzm w literaturze, Aleksander Świętochowski, Praca u podstaw; Dzięki rozwijaniu idei pozytywistycznych człowiek może osiągnąć szczęście. Tylko pamiętając o innych, pracując na ich rzecz, można czuć się naprawdę szczęśliwym.
Propagowanie równouprawnienia: Elizy Orzeszkowej Kilka słów o kobietach. Pisarka ukazuje specyficzną sytuację kobiet, niechętny stosunek społeczeństwa do ich niezależności i nadziei na zmiany, które przyniesie postulowana przemiana świadomości społeczeństwa.
Propozycje dotyczące asymilacji Żydów: Elizy Orzeszkowej: O Żydach i kwestii żydowskiej. Po „wysadzeniu z siodła” szlachty przez uwłaszczenie chłopów i w związku z represjami postyczniowymi dotąd bogaci Polacy zaczęli zajmować się handlem i rzemiosłem – a tym dotąd zajmowali się w dużej mierze Żydzi. Konkurencja rynkowa wraz z odmiennością obyczajów prowadziła do coraz częstszych napięć.
Problemy czysto literackie: teksty Prusa, Sienkiewicza, Orzeszkowej, ukazujące istotę realizmu. Styl ten był przez pozytywistów traktowany bardzo poważnie – jako dający możliwość rzeczywistego przedstawienia prawdy o świecie. Prus twierdził, że łatwiej jest opisać życie Napoleona niż na przykład chłopa – to pierwsze obfituje przecież w moc niezwykłych zdarzeń, to drugie, pozornie zwyczajne i jałowe, jest prawdziwym wyzwaniem dla pisarza realisty: jak je opisać, aby mogło być frapujące dla odbiorcy?
